Versos Italian Carlo Porta Olter desgrazi de Giovannin Bongee

Italian poem

Olter desgrazi de Giovannin Bongee

by (1775–1821)

Listen in the reader

Quand se nass deslippaa, lustrissem scior, L’è inutel tœuss el cœur, che l’è tuttuna, No gh’è pu nè fadigh nè pont d’onor Che poda mett in cas de fà fortuna; Vegnen adoss i bott de traditor; Ne s’ha nanca fornii de tœunn su vuna, Che in manch de quella ghe sen tacca adree Sett, vott, come ona salva de mortee.

Mi, che pari nassuu in de quel moment Ch’el Signor l’ha creaa i pu gran travaj, Come sarav a dì el dolor de dent E quell caro sur Lelia per strappaj, Hoo già provaa ai mee dì tanti azzident, Che ghe vorav on secol a cuntaj. De mœud che no me specci a fornì l’ascia Che on quej copp in sul coo che me spettascia.

Vussustrissema el sa se mi sont vun De quij che van in volta a fà quarell. Che, grazia ai pover mort, no gh’è nissun Che pò cusamm d’avegh storgiuu on cavell; Anzi quand gh’è di rogn tra quejghedun, Regola generala ficchi el velil, Che no vuj minga per on gust de ciall Andà in peltrera o toeù su el-reff in fall.

E pur con tutt el mè fà de cojon, Col mè bon pè de pombi e l’arà drizz, Giust perchè sont nassuu in quell dì birbon, Ogni bott borli dent in quej pastizz: E poeù, senza stà chì a fà tant reson, Se vussustrissema el gh’ha flemma on sgrizz, Ghen cunti vuna che m’è occors adess, Ch’el le farà restà propri de gess.

Quand per vedè el Prometti trii mes fà El correva a la Scara tutt Milan E vegneven giò a tropp de là e de scià I forestee de tante mja lontan, Tant che per ciappà post bœugnava ess là Col disnà mezz in gora e mezz in man, Vedend tutta sta truscia S) e sto spuell, Me sont ressolt anmì d’andà a vedell.

Oltra el rest, me premeva, a dì el cœur ciar, De satisfa in quej mœud anca la donna, Che dopo quell scappusc col paracar L’ha miss giò el eoo davvera, e la dragonna; Poverascia! anca lee la gh’eva car D’andà a vedè on vesin de la soa nonna. Che l’è quell che vestii comè on pollin L’andava a beccà su el prim ballarin.

Intrettanta el b«ll dì de Tutt i sant Dopo i dottrina invers l’ora di trè Ciappi la donna in aria de marciant E content tutt e duu come duu rè S’inviem a la Scara ben d’incant, E là se postem per i primm del pè De la porta sarada del lobbion Col noster bravo cuu pondaa a l’us’cion.

Passa i tre, passa i quatter, i cinqu or, S’impieniss de person tutt el pasquee, Chi mangia, chi gingina, chi descor. Chi ziffola, chi ria, chi fa el scocchee, Chi se scolda la pissa e fa sussor A contra di impresari del soree Che goden i sœu comed e fan grassa, E no gh’han nanca el pubblegh per la cassa.

Ma a furia de speccià poeù fìnalment Solten voltra anca lor sti lizonon Che in mezz ai urla e ai fis’c plazidament Se derven la calcherà coi button, E quand me riven lì ben ben d’arent, Quell denanz cont i ciav e col lampion Con tutta grazia el me sgombetta el venter E el me dis: Allon, fôrt, s’emm d’andà denter.

Mi però tant e tant tegneva dur; Ma in tra che l'eva l’uss d’on’anta solla De derviss in canton attacch al mur, E in tra, che in del derviss la cress la folla, Zonfeta, tutt a on bott me tran là al scur A giucà appos a l’anta al tiramolla, Tant che s’ciavo miee, s’ciavo prim post, L’è ona grazia del ciel a salvà i cost.

Ma ch’el varda, lustrissem, s’el par vera Che m’abba de zuzzed tusscoss a mì! E pur questa l’è anmò la pu leggera, Come el sentirà adess, s’el vœur sentì: Appenna liberaa de caponera, Vardi intorna per tutt de chì e de lì Per cerca Barborin, ma dess, descor, L’è inutel: dove l’è, le sa el Signor.

Barborin senza mi, senza danee, Senza on can che tampocch le cognossess. L’era su a mitaa scala de per lee, Senza savè in che mond la se fudess; No la podeva andà nè inanz nè indree, Perchè per andà inanz ghe va del pess, E per torna indree sola a quij or là Ghe va manch carna indoss che no la gh’ha.

Basta, voo su anca mi a la fenitiva, S’incontrem, se demm part di nost desgrazi, Femm rid on poo ai nost spall la gent che riva, E poeù marcem inanz, paghem el dazi; E a vedè, quand se dis, rivem a piva De trovà tant e tant assee de spazi De settass giò tutt duu in lœugh competent, On poo cusii sigur, ma almanch arent.

Lì intrattant che la gent coi ziffolin, Col pestà, col sonee, se spassen via. Se comenza a smorbià, a taccà ballin Con quij ch’è pussee arent de cottaria; Oh chì lassa fà a lee la Barborin, Che, minga per dì a dì che la sia mia, Ma in tra che l’è buffona anca de sort, L’è inutel già, la farav rid i mort.

Besognava sentilla sta mattocca In temp de l’opra per crepà del rid; La n’ha ditt su pur anch de quella bocca: Tra i olter n’ha ditt vuna inscì polid Contra de quell spettacol de quell’occa Che canta inscì de sbergna e inscì inivid, Ch’anch che la fuss la prima cantarina, Per tutta sira se n’è faa tonina.

Se, tutta sira on corno, che per mi Fornissea tucc i spass, tucc a ona sort; Anzi quand rivi a god in pas on dì, L’è el ver mijorament del pont de mort, Ch’el vœur dì che l’è in brusa de sbottì On malann col segond de contraffort, E on terz de fœudra, e on quart de guarnizion, Come m’è giust suzzess in st’occasion.

Defatt dopo sto rid strasordenari, Quand sul pu bon del ball m’era duvis De vess anmì coi nivol su per l’ari E de vede a andà a spass in paradis Tucc i sant in di sœu reliquiari. Coi lumitt pizz intorna a la cornis, Tutt a un tratt Barborin la trà su on sguagn Tant guzz e fort ch’hoo mai sentuu el compagn.

Ch’eel, che no eel, l’è che on despresios El te gh’aveva refilaa dedree Propri a cuu biott on pezzigon rabbios. Mi allora, sanguanon! me volti indree, E con duu œucc de brasca e besios Vardi in motria a on pomper e a on lampedee, Disend: Per cristo, vorev anch cognoss Quell asen porch che fa sta sort de coss!

Paricc col lampedee fan d’Indian, Ma el soldaa se le scolda in sul moment, El me dà on pugn, e el dis: Tasi lì, can, Che te fotto in platea, sacrament! Mi, che sont pesg d’on azzalin bressan, Che tacchi fœugh appenna a strusamm dent, Volzi la vos de prepotent anmì, E ghe respondi: On can te saret ti!

Vien de fora (el repia) marmotton, Che te la darò mi, mummia d’Egitto — Che vegni fœura (dighi), di cojon! T’insegnaroo anca chì a parlà politto. Intrattant de per tutt in sul lobbion No se sent che sìlanse! abbasso! citto!. E lu el giudee, rebuttonandem su, Se pò trovà? el sbragia citto! anch lu.

Sera lì lì, vedel, lustrissem scior. Per fann vuna de quij d’andà in gazzetta; E se no gh’era i mee sant protettor A juttamm e portamm propri in spalletta, Vuj dì a famm borlà adoss on respettor A l’improvvista come ona saetta, Ghe soo dì mi ch’en reussiva on scempi De cuntass de chì inanz per on esempi.

Basta, la cossa l’è fornida lì, Almanch resguard ai ciaccer e ai quereli; Ma intuitù de quell che vœubbia dì Bona vœuja e indrittura de buell, S’ ciavo, quella l’è andada a fass rostì, De mœud ch’el ball, per quant el fudess beli (Ch’el faga el locch s’el ved el Viganò), Nè a mi nè a Barborin l’è piasuu nò.

Già besogna poeù anch dì che on gran motiv De vess critegh e brusch come l’asee, L’era con pocch respett quell lavativ Del soldaa semper lì inciodaa dedree, Che de giunta al sgognamnì e al mangiamm viv Cont i ceucc, domà on poo vardass indree, El s’eva anch tiraa arent cert camarada Che dininguarda, Cristo, in su ona strada.

Mi, che cognossi on poo el mè natural, Che 8soo fina a che poni poda fidamm, Vedend propi in don specc che sto animai El me tirava a perd con l’inzigamm, Lott lott a dondignand voo invers i scal.... Foo segn a Borborin de seguitamm, E al bell trà, giò fiœu, speccia ch’el ven.... Chi gh’ha prudenza, l’usa: vala ben?

Adess mò che gh’hoo daa in pegn on canton, Giontandegh tutt quell spass che gh’hoo giontaa, Lustrissem, el sarà de opinion Che i coss andassen sœuli comè on daa, Cioè che dopo on para de boccon, E ona bona scorada de boccaa, El pover Giovannin, lontan di rogn, El fuss in lecc al cold in del prim sogn.

Lustrissem sì: el sarav propi induvin Se se trattas de tutt oltra personna. Ma, trattandes del pover Giovannin, L’è ben dolz anca lu, ch’el me perdonna; Sì, adess el sentirà che bescottin; Olter che in lecc al teved con la donna! Preson, cadenn, ballin, sbirr, rabbi, frecc Quist hin staa i mee bej sogn, quist el mè lecc.

Ah el mè car lecc! sì, te set dur, l’è vera, Te set tutt a carpotter, a montagn, Ma l’è franch el prim cas che in cà Bongera Te siet staa vœuj per un baratt compagn! Disili vujolter, banch, pajon, testera, Piumitt, covert, disill se in tresent agn Avii mai vist olter lugher nè sbirr Che quij del scoldalecc e di candir.

Ma de già che, lustrissem, l’è tant bon Che l’è despost a dà de scolt al rest, Per no desabusamm di sœu attenzion Faroo de tutt almanch per sbrigall prest; Donca appenna sghimbiaa giò del lobbion, Per fa la straa pu curta, butti lest, E senza olter boltrigh che me incoronna Rivi a cà in quatter salt con la mia donna.

Pian pian dervi el porteli, pian pian voo su Di scal, che no s’accorgen i vesin, Dervi el mè bravo uss bell bell anch lu, Rugatti el fogoraa col zoffreghin, Pizzi el lum. Barborina, ove sei tu? La vedi là col coo sora i cossin Travers al lecc, cont una man sul ghicc, Che la tirava su grev grev el ficc!

Cossa gh’ét, Barborin?... — Me dœur.... — Dov’è? — Chi inscì.... — Sul cuu? — Cojonet!... — Propi chì... — N’eel staa fors?... — Sì, quell porch.... — Lassa vedè — Mi nò. — Perchè mò nò? sont tò mari.... — Gh’hoo vergogna.... — Set matta? fa piasè.... Là stà savia.... — Fa pian.... — Lassa fà a mì... Basta, infln cont i dolz l’hoo missa a termen De lassassel vardà biott comè un vermen.

Cribbi, lustrissem! se l’avess vcduu, Minga cojonarlj, tant de svargell Ross, scarlatl, ch’el quattava on quart de cuu, Con de gionta duu gran barbis morell. Bona ch’el ciel el gh’ha mò proweduu On fior de timpen con tiraa la pell: Che se l’era on poo froll, disi nient, Che boccon de zaffagna cel ghe fa dent.

Mi però, sœuja mi, quij duu barbis M’hin pars come on poo tropp in simetria; Defatt ghe strusi dent, e ghe foo on sfris; Freghi, e vedi ch’el negher el ven via; Torni a fregà, me resta i did tutt gris, Tacchent, e luster de besonciaria; Finalment usmi, e senti on odorusc Come d’œuli ordenari e de moccusc.

Ah canaja, ah baloss d’on lampedee! L’è chì el prozess, l’è chi el corp del delitt: Olter che fà la lœuggia e el forestee E che fà mostra de cuntà i travitt.... Ma va pur là: se te me dee in di pee, No l’avaree d’andà a Roma a pentitt, Te l’hoo giurada mì, brutto desutel; E quad rivi a giurà, varda, l’è inutel.

Negher come on sciavatt tal e qual sera, Foo on spiret de no dì a la Barborin; Ma infin, per cascia via la scighera, Rézzipe, dighi, on bon biccier de vin. Tì parcura intrattant in quej manera De tegnitt su bagnaa di piumazzin, Che adess tomaroo mi col tocca e salda, De quattordes bôritt, Rocca Grimalda.

In quatter solt sont lì de l’Antongina, In d’on esuss me sbrighi, e torni indree Col mè bravo peston de bombasina; E quand sont lì a la porta del cartee, In dove mett giò banca la Rosina, Ch’el disa on poo chi catti in sul mestee? Roba minga de credi catti l’amis, Quell lampedee inscì faa di duu barbis.

Vedell, e sentì el sangu a surbuì, Sentimm a quattà i œucc, perd la reson. L’è staa tuttuna: no me poss tegnì; De slanz ghe sari adoss cont on button, E ghe disi: Toeù su, quest l’è per tì A cunt de quell tò credet del lobbion; Portel mò via, e impara, o porch fottuu, A toccà i donn e a pizzigagh el cuu.

Vedend ch’el resta li comè de sass Senza nè repettà nè tirà el fiaa, L’hoo creduu per on martor che purgass Con tutta la pascienza el sò peccaa: Me tiri allora indree per dagh el pass, E lu in ringraziament, sto renegaa, Lassem voltà, e poeù zonfeta! sul coo On pugn, senza dì varda che te doo.

Acqua! coss’el deventa el Gioannin! I tigher, i lion gh’hin per nagott; Volzi in l’ari el mè bon peston de vin, E zinf zonf dov’el va fin che l’è rott: Giò la cassa de l’œuli e di stoppin, Giò i transilli tutt quant in barilott E giò anca nun coi ong in di cavij A tomborlon per straa comè vassij.

El mè pu gran tracoll in sta tomada L’è staa a restagh desott giust col mostacc, E col stomegh schisciaa contra la strada; Del rest, se nol gh’avcva sto vantacc. No ghe disi nagott che peccenada! Ghen dava propi fin che sera sacc; Ma el maa l’è staa, resguard al pesta giò, Che lu l’era de comed, e mi nò.

L’unega macciavella in sto moment L’era quella de mettem a sgarì, Per vedè de juttamm col fà corr geni; E de fatt con sta tattega che chi Sera asquasi redutt a salvament, Se el dianzer nol fa capità lì, Senza besogn a cress la compagnia, Quatter o cinqu dannaa de polizia.

Costor con quij sò vacch de cappellon Che somejen on meder de barchett, Fan on ruzz, on sussor, che sanguanon Noi ne pò fa de pu el medemm parfett; Lì ne vegnen adoss cont i baston. Come fudessem can senza collett, E ne sercen su streng cont on spuell, Pesg ch’avessen avuu de tœu el Castell.

Con sta sort de tavan taccaa a la vitta, Spongiuu, casciaa per straa tucc i moment, Se va on trattin vers Santa Margaritta Con dedrevia on santa cros de gent Che paren poresitt tacca a la pitta. In sto mœud, tutt dojos, tutt sporscellent, Se consegna in guardina on Giovannin, Pesg che nol fuss on Jacom Legorin.

Eppur ch’el varda, a dì quell ch’è de dì, In mezz ai mee travaj, ai mee cuntee, Me restoiava tutt a vedè lì In l’istessa mojascia el lampedee. Catto! in Milan, diseva in tra de mi, Gh’è giustizia, e ghe n’è tant che sia assee, E quand me sentiran, ghe giughi el eoo Che ona satisfazion ghe l’avaroo.

Intani che padimava i mee dolor Con la giusta giustizia ch’han de fann, Che tirava su el cunt fin del valor Che podeva partend per spes e dann, Ecco lì che compar el respettor. Che adrittura el comenza a interrogann Chi semm e chi no semm, in dove stemm, Patria, porta, cà e tecc, che mestee femm.

Sui prim respost el dava nanca a ment Com’el fuss ona statova de saa; Ma appenna el lampedee l’ha tiraa dent La gran reson de vess regio impiegaa, Dighi nagott, hin deventaa parent; Ma già l’è inscì: tra lor utoritaa, Fuss sansessia, già se dan de man: Propi vera che can no mangia can.

Defatt tutt i attenzion, tutt i resguard Hin staa per l’illustrissem lampedee, E per mì on corno come fuss bastard. Anzi perchè on dò vœult sont soltaa in pee A dagh, com’era giusta, del bosard. Merda de gatt! com’el m’ha saraa adree: Citto là voi; non voglio, o temerari. Che se parla in la mane al lampedari!

Cont ona protezion tant spiattarada, Senza d’olter desperdes in reson, El pò domà capì come l’è andada: No s’è parlaa ona sverza del lobbion, Del pizzegh in sul cuu ona sbolgirada; De mœud che el prepotent, el birbonon, El boja, can, sassin l’è staa el Bongee, E li allon speltasciell già che sii adree.

Vedend ona ingiustizia de sta sort No, hoo ditt in tra de mi, m’han de ligà, M’han de mett sott ai pee, de damm la mort, Ma vuj parlà, l’è inutel, vuj parlà; E lì per brio me sont miss al fort D’ona manera tal che, andà a cercà! Sant March! l’ha avuu de grazia el respettor De mett giò i ari e de lassamm descor.

Fœura i manegh, e lì come on molin Voo via senza mett parola in fall; Ghe cunti de l’affront faa a Barborin In sul publegh lobbion, in temp del ball; Dighi e sostegni che le cinqu in vin Ch el rejo l’è staa lu, che poss giurall; E che quell mè prim impet del button L’è giusta staa on formaj sui maccaron.

Ghen diseva inscì anmò; ma quell baloss D’on lampedee, malign come on demoni, El me dà su la vos, negand tuttcoss, E domandand i prœuv e i testemoni; Allora el respettor el solta el foss, E el ohe fa el lecco senza zerimonì, Disend: Sur sì, le prove, affar finito, Le prove, sur Gioanni riverito.

I prceuv (respondi),... i prœuv?... Cisto maria! Anca i prœuv gh’hoo de dà? questa l’è bella! Con quij facc de scappusc d’intorna via, Cribbi e boffitt, ghe calarav anch quella!... Gh’hoo daa ona bettegada longa on mja.... Me s’è geraa sul pizzegh la tappella, E quella prœuva tal de faj stordì, Quella del sett, l’hoo soffegada in mì.

Ma ch’el disa on poo lu, lustrissem scior, Coss’avaravel faa in del Gioannin? Avaravel ris’ ciaa ch’el respettor El mandass a cà a toeù la Barborin, E ch’ôltra del stremizi, se l’occor, L’avess avuu de voltà là el sesin A descrezion de quij carna de coll? Oh quest chì sì ch’el sarav staa on bell noll.

S’ ciavo, pascienza per i pover mort; Infin, per maa che la me poda andà, Eel pu che sentì el giudes a damm tort, E che toeù su on felipp da portà a cà! Intrattanta che foo on cunt de sta sort, Vedi che in santa pas el toeù su e el va, Ch’el fa on cert segn, e poeù el me dis a mì: Parlerete, el mè omo, martedì.

Grazia tant de la soa caritaa; Foo per corregh adree a basagh la man, E per sentì a che ôr l’è in libertaa. Per no vessegh de incomed posdoman; E in quella che sont lì che l’hoo rivaa, Me senti a tirà indree per el gabban; Chi l’è? L’è on sbir che in aria de sgognamm El me prega a fagh grazia de fermamm.

Fermamm, ghe dighi, che fermamm d’Egitti O qucsta sì che la sarav mincionna! Se tuss Michee? vuj andà a cà dritt drilt, Ch’hin tre or che l’è là a «pecciamm la donna. Intant costù el va adree a famm i galitt E a sfognatamm per tutta la pcrsonna, Tant che a la fin son poeù vegnuu in sentor De quell segn inscì faa del respettor.

A che segn l’è staa quell! che segn birbon, Tant come quell de Giuda Scariolt; L’è on segn che m’ha fottuu in d’ona preson A piang come on bagaj tutta la nott. Sissignor, no gh’è staa pu remission: Dopo d’avemm palpaa fina sul biott, M’han miss sott a tant ciav e cadenazz, Che no ghen va oltertant a fà on palazz.

Ah Gioannin de la mala fortuna, Dov’ell ch’el t’ha redutt el tò destin? Varda, chì su on ballin, saraa in comuna Tra i miseri, la spuzza e i malandrin; Ma quest l’è anmò nagott, l’è anmò tuttuna, E la povera mia Barborin? Cossa farala adess senza de mi? Ah destin fioron, dimmel mò ti!

La Barborin, de quella brava donna Che l’è, come sustrissema già el sa, Intant che mi biassava sta coronna, L’eva intorna per tutt a sciavattà Per cattà nœuva de la mia personna, E l’ha faa tant col spiret che la gh’ha Che inanz dì la saveva el comm e el romm De podeghel cuntà al lanzian del Domm.

Sponta nanch l’alba che la torna a cor Senza requi, sta povera meschina, Di parent, di amis, di protettor, E infin la catta fœura ona pedina Inscì fada a resguard del respettor Che in vers i des pocch pu de la mattina, Quand me la specci manch, me sont veduu A dervì l’uss, e chi n’ha avuu n’ha avuu.

Vœurel mò adess, lustrissem, sentinn vuna De quij de fà restà de marzapan? Sont nanca fœura mezz de la comuna. Che m’incontri in del sbir, quell del gabban, Che, com’el fuss staa lì a ninamm in cuna, El partend on trattin la bona man.... Anca la bona man?... Ma ghe n’è anmò, Car Signor, di angarij de mandà giò!