Italian poem
El romanticismo
by Carlo Porta (1775–1821)
De già, madamm Bibin, che la g’hà el rantegh De mettes anca lee à spuvà redond, E la dezid de Classech, de Romantegh, Come se se trattass de vej, de blond; Che l’abbia flemma de sentimm anch mì, Che a sto proposit gho quajcoss de dì.
In primis ante omnia, ghe diroo Che, per vorrè dezid de sti materi, L’è minga assee d’avegh in spalla el eoo, E squas nanca l’avegh fior de criteri, Ma fa besogn cognoss à mennadid In longh e in largh i cäus de dezid.
Che se, per mœud de dì, la se imbattess In duu che la fasessen à cazzott, E insci per azzident la ne vedess Vun più stizzôs à mettes l’olter sott; Voràvela mò di, cara signora. Che la reson ghe l’abbia quell dessora?
Donca, perchè on Brighella e on Stentarell, E on Lapôff che vœur falla de Platon Vaan adoss ai Romantegh col cortell, E responden bestemmi per reson, Madamm Bibin, la vorarà anca lee Andà adoss ai Romantegh cont i pee?
Lee, tant bella, graziosa e delicada, La vorrav fass de stomegh inscì fort De sta à botta à sta pocca baronada? Ohibò, madamm, la se farav tropp tort! Se lor tratten de buli e de bardassa Quest l’è on so privileg, che la ghel lassa.
Donca, madamm, che la se rasserenna, Che la comoda in rid quell bell bocchœu, Che i Romantegh infin no hin l’ïenna, Hin minga el lôff che va à mangià i fiœu, Ma hin fior de Paladin tutt cortesia, E massim coi donn bej come usciuria.
E l’è appunt dal linguagg che i Paladin Parlaven in del temp de Carlo Magn, Che i Todisch han creduu, madamm Bibin, De tirà à voltra on nomm squasi compagn Per battezzà sti Paladin novej, Protettor del bon sens e di donn bej.
Ora mò quant al nomm che no la vaga A cercà pù de quell che gho ditt mi; O brutt, o bell el nomm, coss’el suffraga? Ai Todisch ghè piasuu de digh inscì, E inscì anch nun ghe diremm, à mârsc dispett De sti ruga-in-la-cacca col legnett.
Tornand mó adess à nun, l’ha de savè, Che el gran busilles de la poesia El consist in de l’arte de piasè, E st’arte la stà tutta in la magia De mœuv, de messedà, come se vœur Tutti i passion che ghemm sconduu in del cœur.
E siccome i passion coll’andà innanz Varien, baratten fina à l’infinit, Segond i temp, i lœugh, i circostanz, Tal e qual i sò mod di cappellitt. Cossì i poetta ghan de tend adree. Come coi cappellitt la fà anca lee.
E siccome anca lee ai sò tosanett, Per mœuvegh la passion de studià, No la ghe esibiss minga on coreghett, Nè i scuffion cont i âl de cent ann fà, Nè i peland à fioramm con sù i paes, Che se ved sui crespin, sui cart chines;
Inscì anch con nun, se vœuren sti poetta Ciappottann i passion, mœuven el cœur, Han de toccann i tast che ne diletta, Ciappann, come se dis, dove ne dœur, Senza andà sui baltresch à tira à man I coregh e i scuffion gregh e roman.
Al temp di Gregh correven in l’arenna Perlina i rè per acquistass onor; Pindar, poetta pien de fœugh, de venna, El cantava el trïonf del vincitor; On trattin Fidia el le ritrava in sass, £ se trava giò i mur per dagh el pass.
Al dì d’incœu, madamm, la sà anca lee De che razza hin sti eroi che menna i bigh Fior de rabott che corr per pocch danee, Che de l’onor no ghe n’importa on figh; Tant che ai poetta, ai prenzep, ai sciiltor, Patt-e-pagaa, ghe importa on figh de lor.
Che se on quai talenton strasordenari, Per cantà sti trïonf, l’incomodass Tutt i divinitaa del dizionari, E el componess on pezzo degn del Tass, Sto pezzo arcistupendo, arcidivin, El farav rid anch lee, madamm Bibin.
E quand la sent, madamm, à invocà Apoll, E a domandà in ajut i nœuv sorell, Per cantà on abbaa-ghicc, che mett al coll La prima vœulta on collarin morell Ghe par, madamm, che st’invenzion la sia El non plus ultra de la poesia?
E quand, madamm, in cas de sposalizzi, La se sent tutt el dì a sonà ai orecc Che Amor, quell bardasson, l’ha faa giudizzi, Che l’ha ferii dun cœur coi medemm frecc. Ghe par che sii antigaj sien maravili De fà andà in brœuda, in gloria, in visibili?
E quand in mort de quaj donnin pietôs Gh’el fan vede sto Amor à sani Gregori A piang, a desperass, tra i pret, i crôs E i pittocch, che pelucca i gestatori, Se sentela, madamm, a sto spuell A gerà el sangu, à rescïà la pell?
E quand che la se imbatt in d’on poetta, Che per la mort de Barborin, de Ghitta, El se le scolda con la foresetta De Atropp, che ghà mocciaa el fil de la vitta, Ghe par, madamm, che sto poetta el senta El dolor, la passion ch’el rappresenta?
E pœu: là, via! a mi e a lee, per dilla. Ne van mò proppi al cœur cert poesij Che paren i risposi de la Sibilla, La smorfia di santissim Littanij, De tant che hin pienn de Dei e de Dees Squittaa col servizial in drizz e in sbiess?
Sicchè i Romantegh fina chì, la ved, Che n’hin minga sti eretegh, sti settari, Sti gent pericolôs che ghe fan cred I Torquemada del partii contrari. Che tran in aria el cuu e s’innoreggissen, A bon cont, sù tutt quell che no capissen.
Ne l’ha nanca de cred ai strambarij, Che ghe dan à d’intend per spaventalla, Che i Romantegh no parlen che de strij, De pagur, de carr matt, Je mort che balla, Ohibò! coss che ghe creden, press’à pocch, Come la cred lee al papa di tarocch.
I Romantegh fan anzi profession De avegh, con soa licenza, in quell servizzi Tutt quell che tacca lit con la reson. Che somenna e che cova i pregiudizzi. Vegnend giò da Saturno a quel folett, Che ha stremii l’han passaa tucc i sabett.
Ma deggià che dabass la ghà la fiacca Per andà a vede Romina de palpcee, E qujstass el piasè de piang a macca Sora i sbuseccament di temp indree, Prest, che la vaga, allon, madamm Bibin, Denanz che daga fœura el vicciurin;
Che sto baloss, che no l’è minga pratich Di prezett de Aristolel suj teatter, L’è fors capazz, contra i unitaa drammatich, De cred dò ôr pussee de vintiquatter, E in grazia d’ess on gnocch, on per, on figh, De dà fœura fors pesc del Catltabrigh.
Beata lee, madamm, che l’è levada A boccon coi prezett di Classicista, Che in quij trè ôr che la stà là incantada No la perd mai i dò unitaa de vista, E la sa fin che pont lassas andà Coll’illusion, denanz de tornà a cà!
Che quij goff de Todisch, quij ciaj d’Ingles Se lassen mennà attorna di poetta, E stan via con lor di dì, di mes, Senza accorges che passen la stacchetta, E riden, piangen come tant poppò Anch che Orazzi e Aristotel vœubbien nò.
Fân tal e qual che fava quel bon omm, Che ghe criaven (che la scusa un poo) Perchè el fava i fatt sœu depôs al domm: Se pò nò, se pò nò!... Ma mi la foo, El respondcva intant al busseree; S’el gh’avess tort, o nò, la diga lee.
Ma per lassà de banda l’ironia Che no l’è piatt per lee, madamm Bibin, Ghe diroo che interess de poesia, Se no ghè del giudizzi in del coppin, I regol faran mai nagott de drizz, Che la forma no fa el bon del pastizz.
Certe regol hin anzi come el bust, Coi stecch de fèrr, de tarlis doppi in spiga, Che tante mamm, credendes de bon gust, Metten siù ai sò tosann per fai stà in riga; Ghe fan dà in fœura el cuu, la panscia indenter, E ghe rescïen tutt la pelil del venter.
Inscì, madamm, col bust di sò unitaa, Se rescìa i temma, se stringa l’azion, Deventa tutt coss suppa e pan bagnaa; Se streng, se imbruga l’immaginazion, E el camp de la natura, inscì spaziôs, El va tutt à fornì in d’on guss de nôs.
Inscì per strengegh sù in vintiquattror On fatt, che noi pò stagh in quel pocch spazzi, O gh’el sciabelen giò de guastador, O gh’el fan cantà su come el prefazzi, Con de quij soliloqui de repezz. Che fan pœu parì on ora on mes e mezz.
E sì, madamm Bibin, che dal moment Che trè ôr ghe sommejen vintiquatter, La podarav mo anch comodament Mett de part el penser d’ess in teatter, E figurass inscambi de passann Trenta, quaranta, on mês, magara on ann.
Perchè, se in d’ona fiasca d’on boccaa L’è assee brava, madamm, de fagh sta dent Mezza zajna de pù del mesuraa, La pò anca vess capazza istessament De faghen stà ona brenta e, s’el ghe par, Magara el lagh de Comm, magara el mar.
Ora i cosa essend quij proppi appuntin CHe dis on galantomm. che son mi quell, Che lassi giudica, madamm Bibin, Se el Brighella, el Lapôff e el Stenlarell E quell car Cattabrigh dolz e mostôs Resonen col denanz, o col depôs.
Ma via, là. Che la vaga, che l’è vora, A sentì la Virginia. On olter dì Che vuj legg el Macbeth, se la me onora, Franch e sicur che infin la m’ha de dì: Grazie, Bosin, capissi; n’occoralter, I smargiassad no me capponnen d’alter.